Als het kind niet in de gelegenheid wordt gesteld enig autonomie te verwerven, hoe zit het dan met rouwen en loslaten?

Als je je niet kunt ontwikkelen dan krijg je ook geen autonomie. Dan krijg je een identiteitsvermenging. Het kind voelt zich volledig de ouder en het beleeft dan ook vaak in zijn fantasiewereld voor een deel wat hij denkt dat de ouders beleefd hebben. In een aantal gevallen zie je dat mensen er volstrekt van overtuigd zijn dat zij iets hebben meegemaakt, er over dromen, er nachtmerries over hebben, terwijl het absoluut onmogelijk is. Als mensen die autonomie niet bereikt hebben dan komen zij gigantisch in de problemen als bijvoorbeeld hun moeder overlijdt. Ze hadden voor het overlijden beiden een te groot belang bij elkaar, anders konden ze niet bestaan. Dat belang is niet bedacht maar is een middel tegen de angst. Je kunt het wel uit elkaar krijgen, maar vaak kost dat de twee mensen om wie het gaat erg veel moeite en verdriet.

Hoe bereikt iemand die autonomie?

Dat kost hem vaak heel veel moeite. Als hij het dan terugvindt, is dat vaak met behulp van partners of vrienden, of broers en zussen of met therapie.

Ik heb net een meneer behandeld die dat had, zijn broer en zus hadden hem naar Centrum '45 gebracht. Eerst hadden zij geprobeerd hem meer zelfstandig te laten wonen maar daar kwam helemaal niks van terecht. Hij ging nog steeds zeven dagen in de week eten bij zijn vader en moeder, toen overleed eerst vader en toen moeder. En toen kreeg hij een geweldige depressie.

Hoe gaat dat met onverwerkte rouw?

Wat je vaak ziet is dat het verleden vastgehouden wordt in de hoop dat wat toen niet lukte alsnog kan gebeuren. Bijvoorbeeld genoegdoening krijgen voor iets wat je in het verleden overkomen is in de hoop dat dan de pijn, de angst en de wanhoop van toen daarmee verdwijnen. Dat gebeurt niet. Dat gebeurt alleen als je je echt realiseert dat het verleden het verleden was. Toen was gruwelijk, en mensen houden zich vaak in dat gruwelijke toen het idee voor dat als je later groot bent, alles goed komt. Dat is zo'n zelfde soort fantasie. `Als ik groot ben, moest je eens weten wat ik allemaal ging doen'. Dat geldt voor het gewone kind, maar dat geldt helemaal voor het kind, dat op een gegeven moment met dingen klaar moet komen, waar een kind niet mee klaar kan komen. Gruwelijkheden, verantwoordelijkheden die hij niet aankon, etc. Toen kon hij zich staande houden met die fantasie. Dat `wacht maar tot later' legt dus een soort hypotheek op de rest van het leven, tenzij hij op een gegeven moment zegt `dat later komt dus nooit, dat later was toen'. Dat doet zeer, dat is het opgeven van het idee dat je wraak kan nemen, ze een lesje zal leren. Met dat opgeven maak je tegelijkertijd ruimte voor jezelf, want dan ben je niet meer bezig met die hypotheek afbetalen.

U had het over steun krijgen bij veranderingen van partner, vrienden, kinderen. Ik vroeg mij af of u dat bewust had gedaan. Mijn ervaring is dat broers en zusters vaak een katalysator zijn in positieve of negatieve zin voor veranderingen, omdat zij een zelfde soort leed hebben meegemaakt.