De hechting waarover wij het hebben is goed als je ook kunt loslaten. Als je alleen maar kunt hechten en niet kunt loslaten, dan gaat het fout. Maar als je kunt loslaten moet je ook kunnen rouwen. Want rouwen is in wezen niet anders dan de wond, die loslaten geeft, dicht te laten groeien. Echt afscheid te nemen. Want hechten wil zeggen dat je deelt. Hoe je ook hecht, in principe probeer je te delen. Maar als je deelt, dan is onthechten ook mogelijk.

Echt onthechten maakt rouwen mogelijk. Rouwen wil zeggen dat je het verleden het verleden laat worden. Daarvoor moet je ook een aantal fantasieën en gedachten loslaten. Het verleden het verleden laten wil zeggen, dat je op een gegeven moment door de zure appel heen moet. Het kan niet meer gerestaureerd worden. Dus wat vroeger niet ging, zal nooit kunnen gaan. Ik zal niet anders kunnen dan op een gegeven moment het gevoel te hebben `dat was het dus en dat is niet gelukt, dat is jammer en daar ben ik verdrietig over. Ik kan het niet terugschroeven.' Dat geldt ook voor het verlies van personen: dat je echt moet accepteren dat degene die overleden is, nooit terugkomt. Nu niet, straks niet, nooit niet. Dat wil zeggen dat je je ook in je eigen voorstelling, want je verleden zit in wezen in je eigen hoofd, moet aanpassen en bijstellen. Je realiseren dat je je ze wel kunt voorstellen, maar dat zij er niet meer zijn. Je moet dus iets veranderen aan je innerlijke beeld. En dat doet zeer, want dat is afscheid nemen. Dat is een van de moeilijkste opgaven.

Kinderen die dat heel heftig hebben gehad, waar verlies heel traumatisch is geweest, willen dat voorkomen. De manier om dat te proberen is te voorkomen dat die heftigheid van die pijn terug komt. De truc die zij proberen toe te passen is om zich dan maar niet meer te hechten. Als je je niet hecht dan verlies je ook niet. Maar eigenlijk wil dat zeggen dat je voortdurend verliest. Want geen hechting wil zeggen dat je helemaal niemand hebt, waar je je aan vast kunt houden, die bij jou hoort en die van jou houdt en van wie jij houdt. De prijs is in wezen veel hoger. Maar in het kinderdenken is het `nu niet is nooit en nu is altijd'. Dat_ maakt ook het verdriet van kinderen zo lastig. Want als ik nu verdrietig ben, als ik nu mis, als ik nu huil, dan houdt het nooit op. Later in je volwassen leven kan dit wel gecorrigeerd worden, maar dat kost veel moeite, omdat je door dat kindergevoel heen moet. Het tegenstrijdige is dat je daar alleen doorheen komt als je op dat moment gehecht bent, of een noodhechting hebt, bijvoorbeeld met een therapeut of een vriendinnetje. Als je dan opnieuw verlies meemaakt in de nieuwe situatie heb je wel de mogelijkheid om dingen te delen. Dan blijkt dat je erover kunt praten, dat je erover kunt huilen en dat je in zekere zin kunt delen. Maar op het moment dat je neigt om te delen, komt ook weer die oude pijn op, dat vreselijke gevoel van toen, dus trek je het gauw weer terug. Dat is denk ik waar een aantal kampkinderen zo'n last van hebben. De moeders waren niet beschikbaar. Dat geldt natuurlijk altijd voor oorlogssituaties, waarin de ouder niet meer beschikbaar is. Bij hongersnoden zie je hetzelfde, alleen dan duurt het geen jaren.

De ouders sluiten zich af, wat op zich niet boosaardig is, maar dat is een soort reactie die werkt in die situatie. Dat voelt het kind ook. In opperste wanhoop doet hij de luiken ook dicht. Dat is denk ik wat je voor een deel tegenkomt en die vroeg ingeprente reactie is zo heftig dat het heel lastig is om dat te veranderen. Daaraan zie je hoe lastig het is, ook voor u, als je in een groep bezig bent en die ander gooit ineens de zaak dicht.

Dat is eigenlijk de rode draad die door al die verhalen heen loopt. Wat je vroeger heb geleerd bepaalt niet je leven, maar het kleurt altijd mee en het laat je altijd op je hoede zijn. Dat is ook de reden waarom mensen 50 jaar later nog steeds op bepaalde woorden en dingen zo heftig reageren. De knop van het herinneringslaatje van toen wordt ingedrukt en als in dat herinneringslaatje met name ook dingen zitten die griezelig, angstig en chaotisch waren, dan ben je dus doodsbenauwd dat dat weer gebeurt. Als vrijwilliger kun je uitleggen dat dat zo gebeurt en als lotgenoot kun je proberen te delen. Dan kun je een binding aangaan, waarin je deelt. Dan wordt die band ook sterker en door die hechting kun je een aantal zaken wat lichter maken.

Rouwen wil zeggen dat je iets afsluit en afsluiten wil in zekere zin ook zeggen `verlies', want je laat los met het idee dat het nooit meer goed kan komen. Er komt een litteken en dat is het beste wat er kan komen. Maar het wordt nooit meer het poezelige velletje van toen. Alleen in het meest gunstige geval is het litteken gesloten en trekt het alleen bij bepaald weer. En waarom is dat nou zo lastig? Als je de illusie loslaat dat iets hersteld kan worden dan ben je dus eigenlijk alles kwijt. En wat je je dan niet realiseert is, dat je op die manier de echte herinnering niet kan maken. Als je steeds blijft hopen dat het nog eens goed komt, dan kan je niet op een gegeven moment zeggen `nee het komt niet goed, maar dat was toen wel fijn en dat was toen naar'. Dan zie je de verbreding terugkomen. Je zegt dan niet `dat was hartstikke leuk', maar er waren ook leuke momenten. Dingen kunnen dan naast elkaar bestaan.

Als je afscheid neemt dan is de ander echt weg en houdt het wachten op. De ander is echt vertrokken. Rouwen is je beseffen dat het echt over is. Het is afgesloten, je bent het kwijt. Dan heb je de herinnering teruggekregen en dat is het en daar zul je het mee moeten doen.