Normaal is het fundamenteel zelfvertrouwen een product van de opvoeding. Het kan gelukkig ook op latere leeftijd bijgebracht worden.

1. Opvoeding.

De normale manier om voldoende fundamenteel zelfvertrouwen op te slaan voor de rest van het leven is de opvoeding. Vooral de eerste levensjaren zijn belangrijk, zelfs voor het kind kan praten. Het gaat namelijk niet om woorden en begrippen, maar om belevingen. De boodschap die de ouders moeten overbrengen is deze van onvoorwaardelijke waardering. Immers, als men waardering bindt aan een voorwaarde, beweert men eigenlijk het tegendeel van waardering. Tegen je kind zeggen: 'als je goed studeert, dan vind ik je heel knap' betekent eigenlijk zoveel als 'zoals je nu bent vind ik je niet goed'.

Het kind moet vaak, en vooral op consequente manier van de ouders de boodschap krijgen dat die hem heel knap vinden, superieur, uniek. Het moet vooral blijken uit het gedrag (vertrouwen, au sérieux nemen in gesprekken, de vragen ernstig opnemen, ter beschikking zijn, laten voelen en kunnen toegeven dat men het kind ook nodig heeft, enz.). Dat wil niet zeggen dat er geen grenzen zijn, maar dat men bij het aangeven van een concrete grens wel ruimte geeft aan de onderliggende behoefte.

2. Therapie.

Rogers ontwikkelde de techniek van de empathie, d.w.z. een manier van actief luisteren, waarbij men op delicate manier onderscheid maakt tussen de onderliggende behoefte, die men principieel goedkeurt en waar men op ingaat, en de concretere vorm waar men niet bij stilstaat omdat ze onaangepast of bijkomstig is. De cliënt ervaart soms voor de eerste keer in zijn leven dat iemand hem volledig ernstig neemt en onvoorwaardelijk naar hem luistert. Dit is dan vaak een aangrijpende ervaring, tergelijkertijd de opperste veiligheid om zichzelf kritisch te bekijken en de grootste stimulans om er iets aan te doen. Elke therapie bevat dit ingrediënt. Soms is de therapie niets meer dan dat, en eigenlijk al voldoende mits de cliënt meestal het probleem zelf zou kunnen oplossen en de nodige groeiprocessen zich kunnen voltrekken als hij wat meer fundamenteel zelfvertrouwen zou hebben.

"Ik ga mijn vent vermoorden, denk ik" zei Magda in het begin van de therapeutische sessie. De psychotherapeut antwoordde: "Ik voel dat u vandaag een grenzeloze woede voelt tegenover uw man." Hij maakt dus niet de naïeve fout om te zeggen: "dat zou ik niet doen, dat is dom", want dat zou een afkeuring zijn van haar dieper liggend gevoel van twijfel aan zichzelf. Hij wil ook vermijden dat de indruk versterkt wordt dat haar negatieve gevoelens een constant gegeven zijn, en dat er maar één gevoel bestaat jegens haar man.

3. Rationeel zelbeeld.

Hierbij leert men om zichzelf binnen zijn levenssituatie  rationeler te situeren door zichzelf positieve herinterpretaties van frustrerende ervaringen voor te houden. Centraal hierbij staat een onvoorwaardelijke aanvaarding van zichzelf, dus niet gekoppeld aan ìalsî-zinnetjes:

Als ik eerst tien kilo minder weeg, als ik mijn cijfer gehaald heb dit jaar, als mijn huis proper is zal ik wat rusten, ik moet eerst nog wat meer mezelf worden voor ik eventueel begin aan een relatie, als ik nog wat socialer ben ga ik bij dat koor, ...

Men moet de eigen prestaties positief leren evalueren: niet ìnog niet volmaaktî maar ìtien procent beter dan vorige keerî. Sommige mensen hebben zelfs meer begrip voor de anderen dan voor zichzelf.

Tot het rationele zelfbeeld behoort ook het besef van het nut van frustraties. Hoewel we frustraties uiteraard zoveel mogelijk vermijden zijn ze tot op grote hoogte onvermijdelijk. Ze zijn echter ook, naast een bron van inzicht, een stimulans tot groei. Wie gefrustreerd wordt wil revanche nemen, d.w.z. vroeg of laat aantonen dat hij het toch kan! Het meest frappante daarbij is het propulsie-effect (= vooruitstuweffect). Dit is het fenomeen dat iemand dankzij een frustratie veel verder geraakt dan hij zonder frustratie ooit zou gekomen zijn.

Jef was gewoon ergotherapeut in een klein provinciaal revalidatiecentrum. Hij ontdekte een grote administratieve fraude, en legde een klacht neer uit zelfbescherming want zijn handtekening werd frauduleus gebruikt. Het centrum ging over de kop en iedereen werd ontslagen. Er werd echter in hetzelfde gebouw een nieuwe VZW gesticht en iedereen werd weer aangenomen, behalve Jef. Hij was enige maanden werkloos. Intussen solliciteerde hij en het bleek dat zijn talen- en organisatietalent veel groter waren dan ooit in het centrum waar hij eerder werkte zou tot uiting gekomen zijn. Twee jaar later was hij directeur van een belangrijke opstartende farmaceutische firma.

Als we het later hebben over genieten zullen we zien hoe deze training eigenlijk tracht een paar paradoxale kwaliteiten bij u te installeren. De meeste mensen zien ofwel hun fouten, en hebben een negatief beeld van zichzelf, ofwel hebben ze een zeer positief zelfbeeld maar zijn blind voor hun fouten. Deze training tracht u te laten groeien tot mensen die hun fouten zien zonder aan zichzelf te twijfelen, en positief kunnen zijn zonder blind te zijn voor hun eigen fouten. Trouwens, een fout is geen teken van minderwaardigheid (de mythe van de volmaaktheid in de westerse cultuur: een fout is een teken van minderwaardigheid), maar een kans om iets te leren en vooral een bewijs dat men groeit: de beste manier om geen fouten te maken is niet te groeien! Dus wie groeit moet onvermijdelijk meer fouten maken dan wie niet groeit. Een fout is dus een aanwijzing dat men zich op nieuw terrein durft bewegen.

4. Zelfprogrammering.

We hebben gezien hoe beïnvloedbaar het onbewuste is als we maar enkele voorwaarden respecteren. Nu blijkt dat het fundamenteel zelfvertrouwen heel gemakkelijk op te wekken is door, met een goed basisgevoel, bepaalde denk- en belevingswijzen een eindeloos aantal keren te herhalen tot het echt een stuk van jezelf geworden is, een tweede natuur.