Irritaties in de familiekring, frustraties, jeugdtrauma's, liefdeloosheid van ouders, oorlogsverledens, lijken in de kast. Moet het er allemaal uit, of kun je beter je mond houden en ergernissen wegslikken? Jaren geleden had mijn toenmalige partner een ongewone visie op irritaties en onvrede in intieme relaties. 'Ik moet gewoon mijn grote mond houden', zei hij. 'Dat is de oplossing van alles.' Ik vond het maar raar. Volgens mij moest alles juist tot op het bot besproken worden en wie niet meedeed, kon oprotten. Op die manier had ik vrijwel mijn voltallige familie bij het grootvuil gezet.

De wandaden van mijn ouders had ik met klaroengeschal rondgebazuind. Mishandeling, affectieve verwaarlozing, narcistische bezetting, enzovoort: ze zouden het allemaal weten en ik eiste dat men verantwoording aflegde. Iedereen behalve mijn zusje had zich in verontwaardigde ontkenning van mij afgekeerd en zij en ik waren het er gloeiend over eens dat je beter helemaal geen familie kunt hebben dan de onze. Nu, al die jaren later, heb ik portretten van mijn inmiddels overleden ouders, grootouders en overgrootouders in een rijtje boven de trap hangen. Right or wrong, dit is toch mijn familie. Het is een disfunctionele bende vol trauma's en misère, maar ik ben eruit geboren en ik hoor erbij. En soms denk ik zelfs: ik had beter mijn mond kunnen houden, toen. Mijn verwoede pogingen erkenning te krijgen voor mijn trauma's en kwetsuren bij de veroorzakers ervan hielpen niet bij de verwerking en genezing, integendeel. Wrok hield me lang af van acceptatie. En acceptatie van wat nou eenmaal gebeurd is en niet meer terug te draaien, is altijd een eerste voorwaarde voor herstel. In de jaren toen wij babyboomers kinderen waren, was het strikt verboden de vuile was van de familie buiten te hangen. Ook in de gezinnen bleef die spreekwoordelijke vuile was meestal in een donker hoekje weggestopt. Ontkenning en verdringing heersten oppermachtig. Eert uw vader en moeder opdat uw dagen verlengd zullen worden in het land dat de Heere God u gegeven heeft...

We bevrijdden onszelf met geweld van dit verstikkende zwijgen en omhelsden een nieuw ideaal: maximale openheid en onbevreesde confrontatie. Alles moest eruit, de kleine ergernissen en de grote wantoestanden. Een opvallend voorbeeld is de Deense film Festen van regisseur Thomas Vinterberg, die in 1998 een prijs won in Cannes. Een vader wordt 60 en viert dit in brede familiekring. De oudste zoon houdt aan het diner een tafelspeech en vertelt daarin abrupt dat zowel hij als zijn zusje Linda, die drie maanden eerder zelfmoord pleegde, als kind jarenlang door de vader is verkracht. De hele familie keert zich aanvankelijk als één man tegen de zoon en hij wordt zelfs buiten aan een boom gebonden. Maar als de andere dochter vervolgens een afscheidsbrief van haar dode zusje voorleest die de beschuldiging bevestigt, kan niemand er meer omheen. Het feest ontaardt in een wilde worsteling en de vader krijgt een pak rammel. Aan het eind van de film is zijn macht gebroken. Festen is te zien als een modern pleidooi voor openheid en confrontatie. Het is een aangrijpende film, een soort droombeeld voor elk slachtoffer van ouderlijke mishandeling - maar erg realistisch is het scenario niet. De meeste incestslachtoffers die hun gezin van herkomst openlijk confronteren met het verleden, stuiten op een muur van ontkenning en afweer. Ook kinderen van foute ouders komen vaak van een koude kermis thuis als ze hun ouders aanspreken op dat oorlogsverleden. Hoe groot de behoefte aan openheid ook kan zijn, uitpraten werkt dikwijls niet, of zelfs contraproductief.

Dat is niet alleen in families zo, het geldt voor allerlei soorten intieme relaties. Pedagoge dr. Jooske van Busschbach vertelde mij eens over een Amerikaans onderzoek onder hartsvriendinnen. Het bleek dat dit soort vriendschappen niet zelden kapotgaat aan het uitpraten van een conflict. Als een probleem ontstaat - bijvoorbeeld de ene vriendin mag de partner van de ander niet, of een van beiden voelt zich door de ander in de steek gelaten - kunnen vriendinnen dat beter impliciet laten en elkaar stilzwijgend vergeven. Tot op de bodem uitpraten rijt te veel open en heeft dikwijls een definitieve breuk tot gevolg. Zo werkt het ook in familierelaties. Het lijkt hypocriet kwetsuren te verzwijgen en ergernissen met de mantel der liefde te bedekken. Je kunt gek worden van de onrechtvaardigheid van het geheel. Kan je vader eindeloos doorgaan met die arrogantie, dat walgelijke alcoholisme of die emotionele chantage? Mag je moeder zomaar wegkomen met die buitenechtelijke relatie die ze voor je vader heeft verzwegen en die jij op het spoor gekomen bent? Moet je echt je zuster vergeven voor die vuile streek die ze je jaren geleden eens heeft geflikt? Laat je je broer zomaar een groter deel van de erfenis opstrijken dan waar hij volgens jou recht op heeft? Misschien wel, ja. Er is rottigheid in de boezem van elke familie. Veranderen kun je het niet, tenminste niet als het voorbije gebeurtenissen betreft. En het is toch je familie. Daarom kun je het maar beter accepteren. Er is namelijk een groter belang in het spel dan je eigen grief. Gezinstherapeuten, vooropgegaan door Ivan Boszormenyi-Nagy, wijzen al jaren op de onbewuste loyaliteit die gezinsleden hebben ten opzichte van het gezin en die erkend en beleefd moet worden, wil het individu geestelijk gezond kunnen functioneren. De laatste tijd wint ook een andere interessante visie op familiebanden terrein, namelijk die van de Duitse therapeut Bert Hellinger. Deze voormalige jezuïet, Gestalt-therapeut en 'human potential'-trainer ontwikkelde een vorm van groepstherapie die hij Family Constellations noemt, familie-opstellingen. Uit zijn jarenlange observaties in dit systeemwerk concludeert hij dat de onbewuste trouw en loyaliteit van familieleden aan het systeem van de familie veel groter is en dieper reikt dan tot nog toe werd aangenomen, namelijk tot voorbij de dood. Op een zeer diep niveau voelt ieder mens ten aanzien van zijn eigen familie: hier hoor ik bij; ik deel het lot van deze familie, wat het ook is.

Mensen hebben bijvoorbeeld hardnekkige onrustgevoelens die hun relaties verstoren en die uiteindelijk terug te voeren zijn op loyaliteit aan vergeten of verstoten familieleden. Ze kunnen zelfs zelfmoord plegen om een eerder jong gestorven familielid trouw te blijven. Onschuldigen voelen zich verantwoordelijk voor schuldigen, levenden voor doden, gelukkigen voor ongelukkigen. De onbewuste impuls is het lot van de ander te delen, vanuit het magische geloof van het kind dat het dan voor die ander minder zwaar wordt. Deze diepe loyaliteit aan de eigen familie werkt door in ieders leven, of je wilt of niet. In dit licht bezien verandert het dilemma praten of zwijgen. 'Alleen als het in het belang is van de familie als geheel, als het systeem er sterker van wordt, is openheid geboden', zegt Jan Jacob Stam, begeleider van familie-opstellingen volgens de methode van Bert Hellinger. 'Dat geldt bijvoorbeeld wanneer sprake is van doodgezwegen, verstoten, ontkende, vergeten, gestorven of verdwenen familieleden. Maar het geldt niet voor alle misstappen en schuld.' Hij geeft een voorbeeld uit zijn eigen leven: 'Tussen onze twee oudste kinderen was er een late miskraam. Onlangs vroeg mijn dochter mij: zou je een andere dochter gehad willen hebben, zou je willen dat ik eigenlijk iemand anders was? Ik zei direct: dat is nooit bij me opgekomen. Maar drie seconden later dacht ik: ho ho! Daarna heb ik haar verteld van de miskraam, waarbij zowel mijn vrouw als ik het idee had dat het een meisje was geweest.'

In de meeste gevallen daarentegen waarbij sprake is van persoonlijke schuld van de ouders, verkeerde beslissingen en misstappen, is het niet versterkend, maar verzwakkend voor het systeem om een oordeel over die ouders te vellen en daarmee als het ware boven hen te gaan staan. Dat druist bij wijze van spreken in tegen de richting, want het leven vloeit van de grootouders naar de ouders naar de kinderen. Je hebt het leven gekregen van je ouders en als je je superieur opstelt aan hen, raak je in de knoop met die diepe, onbewuste loyaliteit aan het systeem. Maar wat doe je dan met je onvrede en wrok? Stam ziet wrok als een secundaire emotie die doorgaans een ander en veel pijnlijker gevoel afschermt, zoals onmachtig verdriet omdat die ander er niet was toen je hem nodig had. Natuurlijk bestaan er families die zo destructief zijn dat je er afstand van moet nemen om jezelf te redden. Maar zelfs als je dat doet, moet je toch erkennen wat je van die familie hebt gekregen - namelijk het leven - en het moet gebeuren zonder wrok. In wrok zit namelijk een weigering besloten om het verleden te accepteren. Dat geldt ook voor het verlangen om alles in het verleden van familieleden te willen weten, begrijpen en uitpraten.

Stam: 'Er zit de wens in om de zaken met terugwerkende kracht te veranderen, en dat kan per definitie niet. Daarom heeft dat een verzwakkende werking. Zien zoals het is, nemen zoals het is, waarbij ieder het eigene draagt, dat geeft kracht. De prijs is eenzaamheid. Maar het betekent vaak een stap voorwaarts om iets te laten rusten, om de moed te hebben het niet te hoeven begrijpen of uit te praten, maar het gewoon te dragen. Niet je ogen ervoor sluiten maar zien zoals het is, en het vervolgens uithouden.' Je mond houden. Zelf de verantwoording dragen voor je onvrede en de gevolgen van je trauma's versterkt niet alleen het systeem waarin je zit, maar ook jezelf. Uiteindelijk moeten we toch allemaal leren leven in die 'family of man' die op de keper beschouwd een disfunctionele bende is vol trauma's en misère. Maar we zijn eruit geboren en we horen erbij.