We hebben gezien dat de diepste peiler waarop ons groeivermogen stoelt het Fundamenteel Zelfbeeld (FZB) is. Het zit grotendeels in het onbewuste, maar mensen met psychologisch doorzicht en zelfkennis kunnen er grote delen van beschrijven. (Het is niet omdat men het kan beschrijven dat men het bezit! Het kunnen beschrijven is een onderdeel van het bewuste, het bezitten is een aangelegenheid van het onbewuste!) Nauw verwant aan het Fundamenteel Zelfbeeld is het "Algemeen Werkelijkheidsbeeld" (AWB).

Het eerste bevat de algemene opvattingen over onszelf, over wat wij wellicht zo allemaal aankunnen, het tweede de algemene opvattingen over de wereld rondom ons, over wat er zo allemaal mee te bereiken is. Deze twee gevoelsgeladen beelden zijn dus verwant aan elkaar. Het belang van beide fundamentele beelden is dat ze op elk ogenblik een intuïtief antwoord geven op vragen als ìKan ik hier iets bereiken? Wat is de betekenis van deze mislukking? Heb ik een kans om uit dit probleem te geraken? Zal ik uiteindelijk slagen? Is deze opgaaf haalbaar voor mij, of is ze te moeilijk?

Fundamenteel zelfvertrouwen: een gevoel of een gedachte?

De termen die wij gebruiken ­beelden, opvattingen­ kan de verkeerde indruk wekken dat het uiteindelijk om logische begrippen of interpretaties gaat. Niets is echter minder waar. In feite is het FZB grotendeels emotioneel, motivationeel bepaald. Het betreft essentiële ervaringen, vaak uit de vroegste kinderjaren, dus overtuigingen van realiteiten, gevoelsgeladen herinneringen, attitudes.

Laura had van huis uit weinig intellectuele bevestiging gekregen. Meisjes hoefden nu eenmaal geen hogere studies aan te vatten. Ze had een braaf beroep gekozen, ver beneden haar reële mogelijkheden die ze echter niet kende. Het leven bracht haar echter samen met een man die haar graag zag. Maanden en jaren lang ontving ze van hem bewonderende boodschapjes, zowel directe complimentjes als indirecte blijken van grenzeloos vertrouwen. In het begin had ze daar moeite mee, want uitgesproken bewondering krijgen was voor haar een nieuwe ervaring. Ze voelde zich eerst onwennig, later kwamen die boodschapjes geforceerd en onoprecht over zodat ze hem soms vroeg om ermee te stoppen, hetgeen hij echter niet deed. Uiteindelijk ging ze die beleven als een onvervangbaar deel van haar nieuw zelfbeeld. Toen hij haar opdrachten gaf met meer vertrouwen en risicoís, opdrachten waarbij ze vaak persoonlijk met cliënten in contact moest komen en op niemand kon terugvallen, pruttelde ze opnieuw tegen, maar toen ze langzamerhand reacties kreeg van die cliënten dat ze haar optreden als bekwaam en deskundig scoorden, groeide op basis van die ervaringen in haar ook de zekerheid dat ze inderdaad meer aankon dan wat ze als boodschap uit haar jeugd had meegekregen.

Als het fundamenteel zelfbeeld gunstig is, d.w.z. leidt tot groei en zelfontplooiing, tot initiatief en creativiteit, tot het spontaan zoeken van grotere verantwoordelijkheden, dan spreekt men van fundamenteel zelfvertrouwen. Is het echter afremmend voor de zelfontplooiing, dan noemen we het fundamentele zelftwijfel.

Een algemeen werkelijkheidsbeeld met een manier van voelen en denken die groeistimulerend is en leidt tot steeds moeilijkere doch beter slagende realisaties noemen we constructief denken, terwijl de omgekeerde attitude, die de mogelijkheden tot aanpak van de werkelijkheid voortdurend afremt uit angst en voorzichtgheid, defensief denken wordt genoemd.

Zelfversterkende attitudes

Beide fundamentele attitudes zijn daarenboven vicieuze cirkelprocessen: zodra je het ene of het andere hebt gaat dit je nieuwe levenservaringen deels bepalen, deels kleuren, zodat je er steeds weer bevestigingen in vindt voor de hypotheses over jezelf. Denk aan het verhaal van Karel en Pieter in het tweede hoofdstuk.

Frederik had eigenlijk schrik van het water. Aan tien jaar was hij bijna verdronken, en pas aan 16 had hij, op zichzelf, leren zwemmen. Roeien ging nog, voor zeilen was hij doodsbang. Hij vermande zich echter en ging op een dag met een vriendin een groot motorjacht huren, veilig op een binnenmeer op een zomerse dag. Hij vaarde zo snel mogelijk buiten het zicht van de bootverhuurder, en ging toen oefenen. Varen was immers niet moeilijk, het was vooral aan- en afmeren dat een probleem was, vooral als de tijd, de wind en de aanwezigheid van andere beroepsvaarders de spanning vergrootten. Na dit eerste weekend kende hij de vaartechniek al een beetje, maar niet veel. Tijdens latere weekends vroeg hij ook vrienden mee, die ook wel eens graag het roer hielden, maar het op de moeilijkere momenten steeds teruggaven aan Frederik. Op die manier deed hij steeds meer ervaring op, daar waar de anderen achterbleven. Uiteindelijk had hij in zijn brede vriendenkring de naam om een doorwinterd jachtvaarder te zijn. Het steeds weer met succes overwinnen van steeds grotere moeilijkheden en tegenslagen sterkte ook bij hem de ervaring dat hij dit onder de knie had. Het klein beetje durf was uitgegroeid tot een grote zelfzekerheid.