Als in 1942 de Japanners Nederlands-Indië veroveren, treffen zij een samenleving aan die grotendeels gebaseerd is op etniciteit. De kleine groep volbloed-Nederlanders (`Belanda totok') vormt de elite; zij beheerst de topposities in de overheid (het Binnenlands Bestuur, de rechterlijke macht en het KNIL) en in het economische leven (de handelsondernemingen en de grote cultures).

Nauw aan de blanke Nederlandse toplaag gelieerd en zich daarmee sterk identificerend, is de groep der Indo-Europeanen, degenen met zowel Indonesische als Europese voorouders. Hun juridische status is weliswaar gelijk aan die van de totoks, maar hun sociaal-economische mogelijkheden zijn heel wat beperkter. Voor Indo-Europeanen zijn voornamelijk de lagere functies bij de overheid, de staatsbedrijven en de grote cultures weggelegd. Zij komen op de arbeidsmarkt in het gedrang door de toevloed van goed opgeleide Indonesische arbeidskrachten en zij zijn het die de invloed van de economische crisis van de jaren '30 het meest voelen.

Als derde groep in de rangorde kunnen de "Vreemde Oosterlingen" genoemd worden. Deze aparte categorie omvat Arabieren en vooral Chinezen. Deze bevolkingsgroepen beheersen veelal de middenstand. Japanners, een in die periode snel groeiende bevolkingsgroep, worden behandeld als waren zij Europeanen. Onder in de koloniale hiërarchie is de inheemse, islamitische massa te vinden, achtergesteld en zonder enige invloed op het bestuur. Het is overigens juist in de eerste helft van de twintigste eeuw dat emancipatie- en nationalistische bewegingen meer en meer aanhang gaan vinden. De verbetering van het onderwijs heeft hier zeker aan bijgedragen. Binnen deze inheemse massa verdienen volken als de Ambonezen en Menadonezen speciale vermelding. Van oudsher voelen deze gekerstende volken zich verbonden met de Nederlanders. Uit hun geledingen is een groot deel van de manschappen voor het KNIL afkomstig.

Betrouwbare schattingen over de bevolkingsaantallen zijn nauwelijks te geven. Uit de laatst gehouden volkstelling van 1930 komt naar voren dat de groep ± 240.000 personen omvat, waarvan ± 170.000 van Indo-Europese afkomst. Zij maken 0,4 % van de gehele bevolking in Nederlands-Indië uit.