Volgens professor Bas Schreuder zijn de verhalen van Lisa, Carolien en John typerend voor de problematiek van de naoorlogse generatie. Niet weten wat er precies is gebeurd, speelt een belangrijke rol bij die problemen. Bij Schreuders inhuldiging als hoogleraar was de titel van zijn rede dan ook: 'Wat niet weet, wat wél deert'.

Professor Bas Schreuder is bijzonder hoogleraar Transgenerationele Oorlogsgevolgen in Nijmegen. Van de naoorlogse generatie (tussen 1945 en 1955 werden bijna tweeënhalf miljoen baby's geboren) zoeken volgens hem enkele duizenden mensen psychotherapeutische hulp. 'Slechts bij een paar honderd kun je spreken van psychiatrische problematiek. Waarschijnlijk zijn het er meer. Je ziet namelijk nogal eens dat mensen die voor bepaalde klachten in psychotherapie zijn, tijdens hun therapie tegen naoorlogse-generatieproblematiek aanlopen.'

'Als kind voelden deze mensen een mysterie waar ze niet achter konden komen. Soms hebben ouders het zelf verdrongen of wíllen ze er niet over praten. Dat is niet zo gek: als je constant nachtmerries, angstaanvallen en driftbuien krijgt om wat er in de oorlog met je is gebeurd, praat je daar liever niet over, want dan krijg je misschien wel weer zo'n angstaanval.'

Het verzwijgen draagt bij aan de onzekerheid van kinderen. 'Als je het feitelijke verhaal niet kent, kunnen alle mogelijke fantasieën vrij spel krijgen. Dat kan voor kinderen heel verwarrend zijn. Als je dan ook nog merkt dat er iets met je ouders is gebeurd waar ze erg onder lijden, kunnen kinderen dat bijvoorbeeld op zichzelf betrekken. En denken dat ouders teleurgesteld zijn in hen.' Door wat ze in de oorlog hebben meegemaakt, kunnen deze ouders emotionele blokkades jegens hun kinderen hebben. 'Door traumatische verliezen van dierbaren kunnen mensen terughoudender worden in de omgang met hun kinderen', vertelt de hoogleraar. 'Een ander voorbeeld is agressie: dat heeft voor getraumatiseerde ouders een zeer negatieve betekenis. Maar voor het verwerven van autonomie is het voor een kind af en toe noodzakelijk agressief te zijn. Als ouders geblokkeerd zijn voor dergelijke uitingen, kan dat proces worden bemoeilijkt.'

Typisch voor de naoorlogse generatie is ook dat de problemen van de getraumatiseerde ouders ertoe leiden dat de kinderen emotioneel voor hun ouders gaan zorgen. 'In ons vak noemen we dat 'parentificatie'. Deze kinderen worden als het ware ouder van hun ouders', legt Schreuder uit. 'Die parentificatie kan ertoe leiden dat kinderen heel weinig aan de kinderlijke aspecten van hun ontwikkeling toekomen. Daardoor kunnen het erg serieuze kinderen worden die weinig bevrediging vinden in spel en fantasie.'

Carolien ter Burg is trots op de dingen die haar vader vanuit zijn christelijke levensovertuiging in het verzet deed. 'Hij was een heel sociale, maatschappelijk betrokken man die altijd met de medemens bezig was. Ofschoon de kerk mij niets meer zegt, zit dit ook in míjn karakter. Rekening houden met anderen is ons met de paplepel ingegoten.'

De andere kant van de medaille is dat ze haar hele verdere leven tegen de emotionele barrières van haar jeugd is opgelopen. 'Concrete voorbeelden kan ik niet geven, daar wil ik het liever niet over hebben. Toen ik in de WAO terechtkwam, ben ik op zoek gegaan naar vrijwilligerswerk. Op de een of andere manier werd ik naar Kamp Amersfoort getrokken. Mijn taak is nu om allerlei gegevens over dit kamp naar boven te halen. Zo ben ik ook meer over mijn vaders tijd daar te weten gekomen.'

Carolien is naast haar vrijwilligerswerk in Kamp Amersfoort actief betrokken geraakt bij de Vereniging Kinderen van Verzetdeelnemers, waar ze de ervaringen van kinderen van verzetsstrijders wil opschrijven. 'Het is heel moeilijk om te erkennen dat het oorlogsverleden van mijn vader met mijn problemen te maken heeft. Voor de mensen in mijn omgeving helemaal, die denken: ze is hartstikke gek. Daarom vind ik het belangrijk de levensverhalen van verzetskinderen op te tekenen. Ook omdat ik dezelfde problemen zie terugkomen bij mijn neefjes en nichtjes. Het moet een keer stoppen.'

Lisa Polaks keuzes in haar verdere leven werden ook sterk bepaald door het oorlogsverleden van haar ouders. Daar kwam nog bij dat haar moeder stierf toen Lisa veertien was. Een normale puberteit heeft Lisa daardoor nooit gehad. Toen ze al heel jong trouwde, ging het haar vooral om de móeder van haar middelbare schoolliefde. 'Dat was een geweldige moeder, een heerlijk moederdier. Het eten was daar ook zo gezellig, een feest.' Na de geboorte van haar dochtertje raakte Lisa helemaal ingesponnen in haar schoonfamilie. In het begin voelden de zorgen van haar schoonfamilie als een warm bad, geleidelijk aan werd de bemoeizucht verstikkend en heeft Lisa zich zowel van haar man als van zijn familie pijnlijk moeten losscheuren. Dat eindigde in een depressie rond haar 35ste waarbij ze een 'groot historisch verdriet' voelde. 'Het was niet alleen míjn verdriet, maar ook dat van mijn ouders en hún ouders.'

Lisa denkt dat de moeite die ze heeft om grenzen aan te geven, in haar jeugd ligt. 'Mijn eigen ontwikkeling was altijd ondergeschikt aan het mijn ouders naar de zin maken. Ik probeer nog altijd het compromis te zoeken, al is dat ten koste van mezelf.' Met haar vader heeft ze later emotionele gesprekken gehad over zijn familie die is omgekomen in Auschwitz, waar hij in die tijd gedichten over schreef. Ze verdiepte zich toen ook in de Tweede Wereldoorlog en de joodse geschiedenis. 'Ik ben onder andere bestuurslid bij JONAG (de vereniging van de Joodse Naoorlogse Generatie) geweest.' Omdat ze bij anderen zag hoe gezellig eten kan zijn, is dat in Lisa's leven een heel andere rol gaan spelen. 'Ik houd ervan om voor mensen te zorgen en vind het fantastisch om lekker te koken in mijn gezellige keuken.'