Na een kleine 350 jaar overheersing door de Europeanen ging er vlak voor de dekolonisatie van Indonesië een golf van oorlogsgeweld over Europa en Azië. Nederland kampte met de Duitse bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog en was stuurloos en ontwricht.

In Azië was het Japan, die inspeelde op de ontloken nationalistische sentimenten bij de Aziatische volkeren. Japan ging over tot bezetting van grote delen van Azië met de bedoeling een Groot Aziatische welvaartssfeer te creëeren en de Westerse kolonialen te verdrijven. Hierbij hoorde ook de bevrijding van de Indische Archipel. Japan hield zich evenwel niet aan het gestelde doel en raakte steeds meer geïnteresseerd in de aanwezige bodemschatten van de Archipel dan overeenstemde met de gestelde bevrijdingsgedachte.

Nog voordat de Europeanen het zich realiseerden nam Japan de teugels over in de Indische Archipel. Het KNIL-leger, waar al sedert generaties ook autochtone militairen aan deel namen, was slecht voorbereid op de inval van de Japanners mede doordat er verkeerde informatie werd verspreid over bijvoorbeeld de 'lachwekkende vertoning' van het Japanse leger (kleine bijziende mannetjes met groot oorlogsmaterieel).

De Indische kolonialen moesten vechten voor de Koningin en voor het behoud van het 'Indische vaderland'(!) in de archipel. Voor de niet in Indië geborenen lag het echte vaderland weliswaar aan de andere kant van de wereld, in Europa. Maar dat telde even niet. Het betekende voor hen vechten tegen Japan maar ook tegen de Indonesische nationalisten, die op hun beurt weer voor het behoud van hun eigen 'Indonesische vaderland' streden. Japan en de Indonesische nationalisten hadden elkaar dus gevonden als bondgenoten in hun strijd tegen de Europeanen en zij werden door de autochtone bevolking aanvankelijk ook als bevrijders binnen gehaald.

Een verwarrende situatie. Het 'Indische land' was wel hetzelfde in concreet grondgebied als het Indonesische land, maar niet hezelfde in termen van vaderland-ideologie. Immers de kolonialen hadden in tegenstelling tot het overgrote deel van de autochtone bevolking wel de Nederlandse nationaliteit en het Nederlandse paspoort. En voor hen lag het vaderland dus aan de andere kant van de wereld, terwijl velen het Nederland niet kenden uit ervaring. Het 'Indische land' was meerendeels bewoond door inheemsen, maar dat was blijkbaar van ondergeschikt belang.

Maar goed, het KNIL bestond dus uit militairen met verschillende nationaliteiten, en ze moesten allen vechten voor het herstel van het gezag van hun 'vaderland'. Een vrij grondgebied betekende voor de gemengdbloedige Indische gemeenschap (die er al generaties lang waren geworteld), een grondgebied vrij van Japanse invasie. Maar de autochtone militairen in het KNIL kregen verschillen van mening met hun eigen autochtone familie. Die familie vond dat 'vrij' betekende: vrij van Japan EN vrij van Nederland.

Het begrip 'vrij' klopte dus van geen kanten, was voor meerdere uitleg vatbaar en de misverstanden waren niet van de lucht. Niemand durfde er over te klagen want alles werd gezien als 'verraad'. De Indische gemeenschap kwam aldus klem te zitten tussen de Nederlandse driekleur van het Hollandse vaderland en de tweekleur van het Oosterse geboorteland. Maar ons dilemma werd niet onderkend, ieder dacht alleen aan zichzelf.

De realiteit van de overweldigende Japanse overmacht was een grote desillusie voor het KNIL. De Europese kolonialen waren een te gemakkelijk slachtoffer. De militaire Nederlandse krijgsgevangenen werden bij hun gezinnen weggehaald en getransporteerd naar gebieden waar ze onder mensonwaardige omstandigheden moesten werken aan o.a. de spoorlijnen van Birma en Pakan Baroe. Zeer velen verloren het leven, soms al tijdens het transport naar de werkgebieden, omdat de transportboten onder vuur werden genomen door het Geallieerde blok. Een van de grootste, nog steeds miskende verstopte scheepsrampen was die van de Yunio Mario, die per abuis werd aangezien voor een Japans schip. Mocht het verschrikkelijke grote aantal slachtoffers niet meetellen in de verwerking van de dekolonisatie?

Alles wat Europees was of Indo-Europees leek, werd verdacht en door de Japanners opgeborgen achter prikkeldraad. Geïnterneerd. De jonge gemengdbloedige Indo-Europeanen werden door de Japanners op een akelige wijze geconfronteerd met een loyaliteitskeuze. Een keuze voor de Europeanen en tegen Japan werd bij de Indo-Europeanen vaak met geweld afgestraft. Velen hebben het leven gelaten. Het was een onmenselijke keuze en het bleek voor de jonge mensen vaak een loodzware opgave om loyaliteit te voelen voor 'ons' Nederland, een land aan de andere kant van de oceaan dat slechts uit boekjes bekend was, en dat niet aansloot op de dagelijkse belevingswereld.

Tijdens de Japanse bezetting is het grote zwijgen en de psychische wurggreep van de gemengdbloedige Indo-europeanen begonnen. Er moest allereerst worden overleefd, er was sprake van ondervoeding, dysenterie en andere ziektes en van een verregaand Japans gebrek aan respect voor leven. De groepen burger-geïnterneerden werden steeds verplaatst van het ene miserabele kamp naar het andere. Gezinnen werden uit elkaar gerukt. Een getinte huidskleur en zwart haar was een voordeel; blank en blond was het leven niet zeker. Voor velen, zowel voor de Europeanen, Indo-europeanen als voor de autochtone bevolking was deze tijd, zowel in als buiten de kampen, een grote nachtmerrie.

De Indonesiërs haalden Japan eerst feestelijk als bevrijders binnen vanwege de door hen gedane beloften, die eveneens aan de andere Aziatische landen waren gedaan over de Groot Aziatische welvaartssfeer. Met betrekking tot Indonesië met zijn natuurlijke rijkdommen veranderden de Japanners echter onverwacht van gedachten. Japan wilde de archipel maar met moeite opgeven ondanks de aan de autochtonen aanvankelijk gedane beloften van vrijheid. De gedane beloften werden op de lange baan geschoven. De Japanners hebben de Indonesiërs gewoon bedrogen en er werden grote aantallen Javanen geronseld voor dwangarbeid (romusha's). De romusha's moesten dwangarbeid verrichten voor het verbeteren van infrastructurele werken in Indonesië ten behoeve van de Japanse gevechtsmobitliteit.

De Japanse bezetting van de Indische Archipel heeft ca 3 1/2 jaar geduurd. Na vele valse berichten kwam in 1945 het echte bericht van de Japanse capitulatie. De autochtone bevolking van Indonesië had inmiddels onder regie van Japan republikeinse legers mogen vormen. Japan had hen al van meet af aan immers een vrij land beloofd, vrij van de Europese koloniale bezetting.